Ustawa UC100 o ROP: czego domagają się organizacje ekologiczne

Projekt ustawy UC100 o systemie rozszerzonej odpowiedzialności producenta (ROP) wywołał sprzeciw części środowiska ekologicznego. Polskie Stowarzyszenie Zero Waste oraz Koalicja GOZ zgłaszają konkretne postulaty dotyczące sposobu naliczania opłat, finansowania i nadzoru nad całym systemem.

Dlaczego system ROP w ogóle dotyczy producentów?

System ROP opiera się na zasadzie, że firmy wprowadzające produkty i opakowania na rynek ponoszą część kosztów ich zbierania i recyklingu. Ramy dla takiego podejścia wyznacza dyrektywa ramowa o odpadach, a szczegóły dla opakowań określa rozporządzenie PPWR. Projekt UC100 ma przenieść te wymogi do polskiego porządku prawnego, dlatego jego zapisy wpływają na to, ile zapłacą przedsiębiorcy i kto będzie podejmował kluczowe decyzje.

Jak powinny być liczone opłaty ROP?

Najważniejszy spór dotyczy podstawy naliczania. W obecnym kształcie stawki ustala rozporządzenie, a producent nie musi wykazać, z jakich kosztów wynika opłata. Organizacje postulują inne podejście: opłaty mają odpowiadać efektywnemu kosztowi netto, czyli kosztowi utylizacji pomniejszonemu o przychody z recyklingu. Jako wzór wskazują Wielką Brytanię, gdzie stosuje się model net efficient disposal cost.

Istotny jest też kierunek nadwyżek. Zgodnie z postulatem pieniądze ponad potrzeby systemu powinny służyć obniżeniu stawek, a nie zasilać przychody NFOŚiGW.

Kto powinien zarządzać pieniędzmi z systemu?

Według projektu UC100 Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej pobiera opłaty, zarządza środkami i ustala zasady ich wykorzystania. Od 2028 roku ma obowiązywać centralny model finansowania obowiązków producentów.

Organizacje proponują, by NFOŚiGW finansował system centralnie, a tzw. domowe kompostowanie oraz działania indywidualne były obowiązkowe i finansowane przez producentów odrębnie od opłat ROP przez organizacje odzysku opakowań. Dodatkowo postulują utworzenie odrębnego podmiotu, który nadzorowałby zarówno NFOŚiGW, jak i organizacje odzysku.

Obszar	Projekt UC100	Postulat organizacji
Ustalanie stawek ROP	Rozporządzenie, bez obowiązku wykazania kosztów	Opłaty wg efektywnego kosztu netto
Przeznaczenie nadwyżek	Brak takiego zapisu	Obniżenie stawek, nie przychód NFOŚiGW
Finansowanie	Model centralny od 2028 roku	Centralne finansowanie przez NFOŚiGW, DPR obowiązkowe
Nadzór	Brak odrębnego podmiotu	Odrębny podmiot nadzorujący NFOŚiGW i organizacje odzysku
Audyt	Brak cyklicznego niezależnego audytu	Regularny niezależny audyt
Odwołania	Brak trybu odwoławczego	Tryb odwoławczy od decyzji NFOŚiGW

Czy opłaty mogą zachęcać do projektowania lepszych opakowań?

Tak, i to jeden z najmocniejszych argumentów organizacji. Dania od 2025 roku zróżnicowała opłaty w zależności od zgodności opakowań z kryteriami recyklingu. Polskie organizacje chcą podobnego mechanizmu ekomodulacji, przy czym opłaty miałyby uwzględniać także realne możliwości recyklingu danego opakowania w Polsce. Zastrzegają jednak, że ekomodulacja nie powinna zwiększać łącznej puli opłat.

Równie ważne są mierzalne cele oraz sankcje adekwatne do skali zaniedbań. Bez nich obowiązki producentów łatwo stają się deklaracją.

Co to oznacza dla Ciebie?

Dla konsumenta najważniejsze jest, że koszty systemu ROP w dużej mierze trafiają w końcu do cen produktów. Im bardziej opłaty będą odzwierciedlać rzeczywisty koszt recyklingu, tym większy wpływ będą miały na to, jakie opakowania pojawiają się w sklepach. Dla przedsiębiorców oznacza to konieczność śledzenia finalnej wersji rozporządzeń, bo to w nich, według projektu, zapadną stawki. Jeśli postulaty dotyczące audytu i trybu odwoławczego zostaną uwzględnione, firmy zyskają możliwość zakwestionowania decyzji, a system stanie się bardziej przewidywalny. Warto obserwować dyskusję o składzie i kompetencjach Rady ROP, bo to ona będzie miała realny wpływ na kierunek zmian.