Nowe zasady zbiórki odzieży. Gminy nie chcą wdrażać pomysły ministerstwa

Od 1 stycznia 2025 r. obowiązuje zakaz wyrzucania zużytej odzieży, obuwia i tekstylnych elementów wyposażenia wnętrz do pojemników na odpady zmieszane — muszą one trafiać do punktów selektywnego zbierania odpadów komunalnych (PSZOK) lub innych punktów dedykowanych organizowanych przez gminy. Polska zaimplementowała ten unijny obowiązek w 2019 r., ale jego praktyczne wdrażanie wciąż napotyka na opór samorządów, którzy ograniczają się do minimalnych wymogów ustawowych.

Dlaczego Unia Europejska nałożyła obowiązek zbiórki tekstyliów?

Rosnąca ilość odpadów tekstylnych stała się problemem środowiskowym w całej Europie. Unia Europejska postanowiła zmuszić państwa członkowskie do prowadzenia selektywnej zbiórki, aby zmniejszyć ilość tekstyliów trafiających na wysypiska i umożliwić ich ponowne użycie lub recykling. Polska wdrożyła ten obowiązek poprzez nowelizację ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach, która zobowiązała samorządy do przyjmowania tekstyliów w PSZOK.

Zmiana oznaczała konieczność dostosowania gminnych regulaminów utrzymania czystości i porządku oraz uchwał w sprawie zakresu usług świadczonych w zamian za opłatę za gospodarowanie odpadami komunalnymi.

Co wykazała kontrola NIK w gminach świętokrzyskich?

Najwyższa Izba Kontroli przeprowadziła kontrolę od 1 stycznia 2023 r. do 31 marca 2025 r. w pięciu gminach województwa świętokrzyskiego: Rakowie, Nagłowicach, Włoszczowie, Jędrzejowie i Skarżysku-Kamiennej. Celem było sprawdzenie, czy organy wykonawcze prawidłowo wywiązały się z obowiązku zapewnienia mieszkańcom możliwości prowadzenia selektywnej zbiórki odpadów tekstylnych.

Aspekt	Wynik	Wnioski
Przygotowanie organizacyjne	✓ Wszystkie gminy przygotowane	Regulaminy i zakresy obowiązków pracowników umożliwiały realizację zadań
Gminne programy ochrony środowiska	✓ Większość sporządzona	Jednak nie zostały zmienione w związku z nowymi przepisami (wyjątek: wójt Nagłowic)
Raporty z wykonania programów	✗ Niewystarczające	Tylko Skarżysko-Kamienna i Włoszczowa sporządzały raporty co dwa lata
Analizy stanu gospodarki odpadami	✓ Sporządzone terminowo	Wszystkie urzędy wywiązały się z tego obowiązku
Punkty PSZOK	✓ Zagwarantowane	Każda gmina zapewniła odbiór w punktach selektywnego zbierania
Alternatywne formy zbiórki	✗ Brak	Żadna gmina nie wdrożyła dodatkowych rozwiązań zalecanych przez ministerstwo

Gdzie znajdują się punkty zbiórki i kto z nich korzysta?

Każda z badanych gmin zagwarantowała odbiór odpadów tekstylnych w PSZOK, które stanowią podstawowy element systemu. Niestety punkty te znajdują się głównie na obrzeżach gmin, co utrudnia dostęp osobom starszym i mającym problemy z mobilnością. Funkcjonujące rozwiązania umożliwiały mieszkańcom pozbycie się jedynie odzieży używanej zdatnej do ponownego użycia — nie obejmowały tekstyliów w złym stanie.

W niektórych gminach organizacje pozarządowe organizowały zbiórki odzieży używanej lub akcje edukacyjne, a mieszkańcy mogli oddać odzież do pojemników rozmieszczonych przez podmioty prywatne zajmujące się zagospodarowywaniem tekstyliów. Jednak były to inicjatywy niezwiązane bezpośrednio z wdrażaniem nowych przepisów.

Co zalecało Ministerstwo Klimatu i Środowiska?

Ministerstwo Klimatu i Środowiska zachęcało gminy do podejmowania inicjatyw wykraczających poza standardowe działania i tworzących nową jakość w zarządzaniu odpadami komunalnymi. Wśród rekomendowanych rozwiązań znalazły się:

• Mobilne punkty zbiórki tekstyliów (pojazdy zbierające odzież w różnych dzielnicach)
• Akcje edukacyjne dotyczące segregacji i ponownego użycia tekstyliów
• Partnerstwo z organizacjami pozarządowymi
• Punkty zbiórki rozmieszczone bliżej mieszkańców (np. w centrach handlowych, urzędach)
• Systemy zachęt dla osób oddających odzież do ponownego użycia

Niestety żadna z pięciu badanych gmin nie wdrożyła żadnego z tych rozwiązań.

Jak gminy informowały mieszkańców o nowych zasadach?

Urzędy kontrolowanych gmin prowadziły działania informacyjne dotyczące gospodarowania odpadami tekstylnych, wykorzystując głównie internet oraz tablice informacyjne w budynkach urzędów. Jednak NIK uznała, że rozpowszechnianie informacji wyłącznie tymi kanałami było niewystarczające, ponieważ ograniczało możliwość dotarcia do osób starszych i wykluczonych cyfrowo.

Problematyczne było również timing kampanii — w co najmniej dwóch gminach akcję informacyjną rozpoczęto dopiero po wprowadzeniu obowiązku selektywnego zbierania, czyli po 1 stycznia 2025 r. To oznaczało, że mieszkańcy nie mieli czasu na przygotowanie się do zmian.

Co to oznacza dla mieszkańców i gmin?

Kontrola NIK ujawnia znaczną lukę między wymogami ustawy a rzeczywistością. Gminy spełniają minimalne obowiązki prawne (zapewnienie PSZOK i analiz), ale nie podejmują dodatkowych działań, które mogłyby ułatwić mieszkańcom segregację odpadów tekstylnych. Szczególnie ucierpią osoby starsze, które mogą mieć trudności z dotarciem do punktów na obrzeżach miast lub z korzystaniem z informacji dostępnych wyłącznie online.

Rekomendacje NIK wskazują na potrzebę wprowadzenia alternatywnych rozwiązań umożliwiających mieszkańcom — zwłaszcza osobom starszym i mającym problemy z mobilnością — pozbycie się odpadów tekstyliów bliżej ich miejsca zamieszkania. Wymaga to jednak dodatkowych nakładów finansowych i organizacyjnych ze strony samorządów, które wciąż traktują nowe przepisy jako obowiązkowe minimum, a nie szansę na poprawę jakości zarządzania odpadami.

Dla konsumentów oznacza to, że przed oddaniem odzieży warto sprawdzić na stronie gminy, gdzie dokładnie znajduje się PSZOK i jakie są jego godziny otwarcia. Jeśli gmina organizuje dodatkowe punkty zbiórki, informacja powinna być dostępna w urzędzie lub na jego stronie internetowej.